გლობალური კატასტროფები

სიახლეები

ყოფნა არყოფნის ზღვარზე

NOTA BENE

ადამიანი და გარემო

სადიაგნოსტიკო მეთოდები

მიმოხილვა

თარგმანი

ახალი მეთოდები

კლინიკური კვლევა

CASE REPORT

ლიტერატურული გვერდი


ძებნისთვის ჩაწერეთ
4 ან მეტი სიმბოლო



ჭიპის და პარაუმბილიკალური თიაქრების პლასტიკა პირამიდული საცობის გამოყენებით [5.00]

რობოტები და ქირურგია – სამეცნიერო ფანტასტიკა და რეალობა [5.00]

აპოკალიფსის 25 წელი [0.00]

სიამის ტყუპები [0.00]

კოტარდის სინდრომი [0.00]


ჭიპის და პარაუმბილიკალური თიაქრების პლასტიკა პირამიდული საცობის გამოყენებით [8356]

ღვიძლის დაავადებათა დიაგნოსტიკის ჰისტოპათოლოგიური მეთოდები [8308]

სიამის ტყუპები [7709]

22 წელი ჩერნობილის კატასტროფიდან… [5517]

კოტარდის სინდრომი [5504]


თემების რაოდენობა: 16
კომენტარები: 0

უხილავი სხივების პერსპექტივა და საფრთხე

ავტორი: ა.ზედგინიძე, მ. ანთელავა, ჰემატოლოგიის და ტრანსფუზიოლოგიის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტი, თბილისი

>>  რადიაციის ფიზიკური არსი: XX საუკუნის მეორე ნახევრიდან რადიაცია ატომურ ერაში მცხოვრები ყველა ადამიანის თანამდევი გახდა. ამ ძლევამოსილ მოვლენას სიკეთეც მოაქვს და ბოროტებაც, შენებაც შეუძლია და ნგრევაც, უმძიმესი დაავადებების გამოწვევაც და განკურნებაც.
ტერმინი რადიაცია, სივრცეში ენერგიის გავლის პროცესს აღნიშნავს. მის მიერ გამოწვეულ ეფექტს საფუძვლად დასხივებული ობიექტისთვის ენერგიის გადაცემის პროცესი უდევს, რომლის დროსაც ფიზიკურად და ქიმიურად აქტიური იონები წარმოიქმნება. ისინი ბიოლოგიურ მოლეკულებთან ურთიერთქმედებენ. ელექტრულად დამუხტული ატომი ან მოლეკულა (იონი) უჯრედის ატომური ნაწილაკების დისბალანსს იწვევს.
მაიონებელი გამოსხივება თავისი ბუნების მიხედვით ფოტონურ (γ სხივები, რენტგენის სხივები) და კორპუსკულურ გამოსხივებად (α, β, ელექტრონული, პროტონული და ნეიტრონული გამოსხივება) იყოფა. რადიაციის ყველა ფორმა როდი იწვევს იონების წარმოქმნას. ატომზე გადაცემული ენერგია იმდენად მაღალი უნდა იყოს, რომ მისგან ელექტრონის მოწყვეტა შეძლოს, რის შედეგადაც დადებითი (ელექრტონდაკარგული ატომი) და უარყოფით (მოწყვეტილი ელექტრონი) იონები მიიღება. ატომიდან ელექტრონის მოწყვეტის პროცესს იონიზაცია ეწოდება.


XIX საუკუნის დასასრულს რენტგენმა ნებისმიერი წინაღობის განმსჭვალავი უხილავი სხივები აღმოაჩინა, ხოლო კიურებმა რადიოაქტიურ რადიუმს მიაკვლიეს. თავდაპირველად ორგანიზმზე რადიაციის გამანადგურებელი ზემოქმედების შესახებ თითქმის არავინ იცოდა.

1936 წელს ჰამბურგში ერთ-ერთი ფიზიკური ინსტიტუტის წინ, მეცნიერების იმ მსხვერპლთა პატივსაცემად, რომლებიც ახალი სხივების კვლევის შედეგად დაიღუპნენ, ობელისკი აღმართეს. მასზე 110 სახელი იყო ამოკვეთილი. სულ მალე მსხვერპლთა რიცხვი საგრძნობლად გაიზარდა.

1945 წელს მომხდარმა უბედურებამ მთელი კაცობრიობა შეძრა. იაპონიის ატომურმა დაბომბვამ ერთ დღეში უფრო მეტი ადამიანის სიცოცხლე შეიწირა, ვიდრე ნახევარი საუკუნის მანძილზე რადიაციის ზემოქმედებით დაიღუპა. ამ კატასტროფის შედეგები დღესაც ვლინდება.

რადიაციის ბიოლოგიური ეფექტი
ყველა ტიპის სხივები ცოცხალი ორგანიზმის უჯრედებზე მოქმედებენ და გენეტიკურ აპარატში ცვლილებებს იწვევენ. ფაქტორებს, რომლებსაც გენეტიკური მასალის ისეთი რაოდენობრივი და ხარისხობრივი ცვლილებების გამოწვევა შეუძლია, რომელიც უჯრედიდან უჯრედზე და ორგანიზმიდან ორგანიზმზე გადადის, მუტაგენებს უწოდებენ. 1946 წელს ცნობილ ამერიკელ გენეტიკოსს ჰერმან მელერს ნაშრომისათვის „მუტაციის წარმოქმნა რენტგენის სხივების ზეგავლენით“ ფიზიოლოგიისა და მედიცინის დარგში ნობელის პრემია მიენიჭა.
მაიონებელი რადიაციის ბიოლოგიურ მოქმედებას საფუძვლად ელექტრონებისა და მიკროსამყაროს სხვა ნაწილაკების ცოცხალი ნივთიერების ატომებსა და მოლეკულებთან ურთიერთქმედება უდევს. ბიოლოგიური ეფექტი იონიზაციის სიმკვრივეზეა დამოკიდებული. მის მატებასთან ერთად, ეფექტიც იზრდება. გარდა ამისა, ერთიდაიმავე ორგანიზმის სხვადასხვა ორგანოები და სხვადასხვა უჯრედები განსხვავებული რადიომგრძნობელობით ხასიათდება. ყველაზე ადვილად სწრაფად გაყოფადი და ნაკლებად სპეციალიზირებული უჯრედები და ქსოვილები ზიანდება. დასხივების მიმართ განსაკუთრებით მგრძნობიარე ძვლის ტვინი და ფარისებრი ჯირკვალია, ყველაზე ნაკლებად მგრძნობიარე კი ნერვული ქსოვილი.
საბოლოო ეფექტისათვის დიდი მნიშვნელობა აქვს მიღებულ დოზას, თუმცა ის გადამწყვეტი მაინც არაა. 1936 წელს გამოქვეყნებულ მონოგრაფიაში „რადიაციის ზემოქმედება ცოცხალ უჯრედებზე“, ინგლისელმა ფიზიკოსმა დ. ლიმ აჩვენა, რომ ბიოლოგიური ეფექტი დოზის გარდა დამოკიდებულია გამოსხივების ტიპსა და ზემოქმედების ხანგრძლივობაზე. ამას მოგვიანებით ე. წ. „სამიზნის თეორიაც“ დაემატა.
მეცნიერებს დიდი ხნის მანძილზე აინტერესებდათ საკითხი, თუ როგორ შეეძლო ასეთ მცირე ენერგიას ამხელა ეფექტის გამოწვევა. მაიონებელი გამოსხივება საკუთარ ენერგიას გასცემს. მაგრამ რა ენერგიას? რადიაციის თვით მომაკვდინებელი დოზის ენერგიაც კი ჭიქა წყლის გასაცხელებლად არ იკმარებდა. მეორეს მხრივ, ჭიქა წყალს ვერც ასანთის ღერით გააცხელებ, მაგრამ მან შეიძლება თითი ისე დაგწვათ, რომ ეს ორგანიზმისთვის სერიოზულ ტრავმად იქცეს. „სამიზნის თეორიაც“ სწორედ ამაში მდგომარეობს. მის თანახმად, ბიოლოგიური ეფექტი მგრძნობიარე ობიექტების დაზიანებაზეა დამოკიდებული.
ბიოლოგიურ სტრუქტურაზე მაიონებელი რადიაციის ეფექტის შესწავლა რამდენიმე თვალსაზრისითაა მნიშვნელოვანი:
• წარმოდგენას იძლევა უჯრედის სიკვდილის ფუნდამენტურ ბიოლოგიურ მექნიზმებზე;
• უბედური შემთხვევებისას საშუალებას იძლევა განისაზღვროს მიღებული დოზა და დასხივების ხარისხი;
• სიმსივნეების დასხივებისას საშუალებას იძლევა, განისაზღვროს ეფექტი ჯანმრთელ ქსოვილებზე, განხორციელდეს სიმსივნეზე კონტროლი, მოხდეს მალიგნიზირებული უჯრედების პროლიფერაციული აქტივობის ინჰიბირება;
• შემუშავდეს რადიოდაცვის მექანიზმები.
ცოცხალ უჯრედზე მაიონებელი რადიაციის ზემოქმედების მექანიზმში გასარკვევად წარმოდგენა უნდა გვქონდეს უჯრედის შენებაზე, მის მოლეკულურ შემადგენლობაზე, სხვადასხვა დოზებისას წარმოქმნილ დაზიანებებზე, დასხივების სხვადასხვა ტიპებზე და რადიაციის ზემოქმედების თავისებურებებზე (ერთჯერადი, ქრონიკული, წყვეტილი).
გენეტიკური ინფორმაციის მატარებელია ქრომოსომები, რომლებიც უჯრედის ბირთვშია მოთავსებული. ქრომოსომების მთავარი სტრუქტურული კომპონენტია დნმ – მოლეკულა (სურათი 1), რომელიც ერთმანეთზე ორმაგი სპირალის სახით შემოხვეული ორი პოლინუკლეოტიდური ჯაჭვისგან შედგება.
დნმ-ის ორსპირალიანობა და მისი ჯაჭვების კომპლემენტარულობა გენეტიკური მასალის რეპლიკაციის სტრუქტურული საფუძველია. რეპლიკაციის პროცეში სპირალი იხსნება და თითოეულ ჯაჭვზე (როგორც მატრიცაზე) შვილეული ჯაჭვი ეწყობა. ყოველი ქრომოსომა დნმ-ის ერთ უწყვეტ ორმაგ ძაფს შეიცავს (სურათი 2). დნმ-ი ჰისტონებთანაა დაკავშირებული და ქრომოსომის ძირითად სუბსტრატს – ქრომატინს ქმნის.
სხვადასხვა ფაქტორით, მათ შორის მაიონებელი რადიაციით გამოწვეული დაზიანებები შეიძლება ქრომოსომის სხვადასხვა უბანს შეეხოს და დააზიანოს ქრომატინის სხვადასხვა ტიპი, რაც თავისთავად განსხვავებულ ეფექტს იძლევა. ეს ორი ფაქტორითაა განპირობებული:
• ენერგიის უშუალოდ დნმ-პროტეინის კომპლექსზე განაწილებით (პირდაპირი ეფექტი) (სურათი 3);
• მეზობელი წყლის მოლეკულების ლიზისით და სხვადასხვამუხტიანი რადიკალების წარმოქმნით, რომლებიც დნმ-პროტეინის კომპლექსს აზიანებენ (არაპირდაპირი ეფექტი).
ორივე ფაქტორს შეუძლია დნმ-ის ერთი, ან ორივე სპირალის გაწყვეტა. სწორედ ამაზეა დამოკიდებული დაზიანების ტიპი. ერთი ძაფის დონეზე განხორციელებული ეფექტი პირველად დაზიანებად განიხილება და ის ადვილად აღდგება – რეპარირდება (სურათი 4). ასეთ დროს ქრომოსომას შეიძლება ნორმალური შესახედაობა ჰქონდეს. მაგრამ თუ რეპარაცია არ მოხდა, ყალიბდება ქრომოსომული გარდაქმნები – ქრომოსომული აბერაციები. აბერაციის ტიპი პირველადი დაზიანებების რიცხვსა და რეპარაციის კინეტიკაზეა დამოკიდებული. დიდი მნიშვნელობა აქვს დაზიანების წარმოქმნის მომენტს, ანუ უჯრედული ციკლის რომელ სტადიაში მოხდა ზემოქმედება.
ციკლის სხვადასხვა სტადიაში ქრომოსომას სხვადასხვა აგებულება აქვს. ასე მაგალითად ინტერფაზის დასაწყისში ის ერთი ძაფით – ერთი ქრომატიდითაა წარმოდგენილი. მოგვიანებით, S და G2 სტადიებში, როდესაც დნმ უკვე რეპლიცირებულია, ქრომოსომა ორი ქრომატიდისგან შედგება. თუ გაწყვეტა იმ სტადიისას მოხდა, როდესაც ქრომოსომა ერთძაფიანია, რეპლიკაციის შემდეგ დაზიანება ორივე ქრომატიდში გამოვლინდება. ეს ქრომოსომული ტიპის აბერაციაა. თუ გაწყვეტა ორძაფიან სტადიაზე მოხდა, მაშინ შეიძლება მხოლოდ ერთი ქრომატიდი დაზიანდეს (სურათი 5). ქრომოსომის გასაწყვეტად ერთი იონიზაცია არ კმარა. დასხივებისას ყველაზე ხშირი ქრომოსომების ისეთი დაზიანებაა, როდესაც ფრაგმენტების მოწყვეტა ხდება. რამოდენიმე დაზიანების შედეგად ქრომოსომული გარდაქმნები ყალიბდება.
რადიაციისთვის სპეციფიური ქრომოსომული აბერაციებია: დიცენტრული და რგოლისებრი ქრომოსომები, რომელთა აღრიცხვაზეცაა დამყარებული ორგანიზმის მიერ შთანთქმული დოზის განსაზღვრის ბიოლოგიური მეთოდი. ცოცხალ ორგანიზმზე განხორციელებული საბოლოო ეფექტისთვის მთავარი სწორედ შთანთქმული დოზაა.
წარმოქმნილი ქრომოსომული აბერაციები არღვევს უჯრედის სასიცოცხლო ციკლს, ცვლის მის გენეტიკურ ბალანსს და მომდევნო გაყოფებისას ის იღუპება. მაღალი დოზებით დასხივებიდან რამდენიმე საათში წყდება უჯრედის ფუნქციონირება, ხდება მისი მემბრანისა და ბირთვის ლიზისი. უჯრედი იშლება და ქრება. ეს დაუყოვნებელი სიკვდილია. ნაკლები დოზებისას უჯრედს ნორმალური შესახედაობა აქვს და გაყოფის რამოდენიმე ციკლის გავლაც შეუძლია, მაგრამ მომდევნო გაყოფებისას თავს იჩენს დარღვევები, უჯრედი კარგავს პროლიფერაციულ უნარს და თანდათან კვდება.
უჯრედზე რადიაციის ბიოლოგიური ეფექტის შესწავლა საშუალებას იძლევა აიხსნას მაიონებელი რადიაციის მთელ ორგანიზმზე ზემოქმედების მექანიზმი და ნათელს ჰფენს სხივური დაზიანებების პათოგენეზს.
რადიაციის დამანგრეველი ძალის შეცნობამ და შესაძლებლობისამებრ მისგან თავდაცვის გზების შემუშავებამ ადამიანს მაიონებელი რადიაციის ყოველდღიურ ცხოვრებაში გამოყენების შესაძლებლობა მისცა.
დღეს ცხოვრება ამ სხივების გარეშე ძნელი წარმოსადგენია. ატომური ენერგოსადგურები ელექტროენერგიის ერთ-ერთი უმთავრესი წყაროებია. ალბათ, არ არსებობს ადამიანი, რომელსაც ცხოვრებაში ერთხელ მაინც არ ჰქონდეს ჩატარებული რენტგენოლოგიური გამოკვლევა. ატომური ენერგიის საერთაშორისო სააგენტოს (IAEA) მონაცემებით ყოველწლიურად 2 000 მილიონი რენტგენელოგიური გამოკვლევა და 32 მილიონი ისეთი პროცედურა ტარდება, რომლის დროსაც ადამიანის ორგანიზმში სამედიცინო რადიო-იზოტოპები შეჰყავთ. ხუთ მილიონამდე სიმსივნით დაავადებული კი სხივური თერაპიის წყალობით ცოცხლობს. სოფლის მეურნეობაში მაიონებელი სხივები მავნებლებთან ბრძოლისათვის და პროდუქტების სტერილიზაციისას გამოიყენება. ხელოვნებაშიც კი ძველი შედევრების რესტავრაციისას და თარიღის დადგენისას რენტგენო-სტრუქტურული და რადიო-იზოტოპური ანალიზი ტარდება.
მაიონებელი სხივების სამშვიდობო მიზნებით გამოყენების სფერო ყოველწლიურად მატულობს.

ნანახია: 4443 | შეფასებულია: 0 | რეიტინგი: [0.00]  



შეფასება

შესაფასებლად გაიარეთ ავტორიზაცია, ან დარეგისტრირდით


კომენტარები

კომენტარის დასამატებლად გაიარეთ ავტორიზაცია, ან დარეგისტრირდით



სახელი

პაროლი


2010 | მაისი–ივნისი | 16

2010 | მარტი–აპრილი | 15

2010 | იანვარი–თებერვალი | 14

2009 | ნოემბერი–დეკემბერი | 13

2009 | სექტემბერი–ოქტომბერი | 12

2009 | ივლისი–აგვისტო | 11

2009 | მაისი–ივნისი | 10

2009 | მარტი–აპრილი | 9

2009 | იანვარი–თებერვალი | 8

2008 | ნოემბერი–დეკემბერი | 7

2008 | სექტემბერი–ოქტომბერი | 6

2008 | ივლისი–აგვისტო | 5

2008 | მაისი–ივნისი | 4

2008 | მარტი–აპრილი | 3

2008 | იანვარი–თებერვალი | 2

2007 | ნოემბერი–დეკემბერი | 1


ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია

საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობის და სოციალური დაცვის სამინისტრო

თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი

ქართული google


დარეგისტრირებულია: 531

ამჟამად საიტზეა: 7

თქვენ ხართ სტუმარი No: 1269110


საიტის ავტორი: კობა კურტანიძე
© Copyright 2009-2017 MODERNPUBLISHING.GE
საიტზე არსებული მასალის გამოყენება ან გავრცელება, საიტის ადმინისტრაციის ნებართვის გარეშე, აკრძალულია.