აქტუალური თემა

მედიცინის ისტორია

სამედიცინო მენეჯმენტი

გაიდლაინი

მიმოხილვა

ლექტორიუმი

სიახლეები

ახალი მეთოდები

კვლევა

ექსპერიმენტული კვლევა

ადამიანი და გარემო

რეპროდუქციული ჯანმრთელობა

ჩვენი თანამედროვე

კლინიკური შემთხვევა

ლიტერატურული გვერდი


ძებნისთვის ჩაწერეთ
4 ან მეტი სიმბოლო



განვითარებად მსოფლიოს სჭირდება საკუთარი სამეცნიერო ჟურნალები [5.00]

სისხლის მუსიკა [5.00]

XXI საუკუნის დიდი მოაზროვნე [5.00]

რადონი და მისი დაშლის პროდუქტების გავლენა ადამიანზე [5.00]

თირკმლების ქრონიკული დაავადება [5.00]


თირკმლების ქრონიკული დაავადება [18733]

ჰემოსიდეროზით მიმდინარე დაავადებების მართვის თანამედროვე პრინციპები [8928]

საშვილოსნოს კედლის მთლიანობის აღდგენა ერთ­შრი­ანი განუწყვეტელი ნაკერით და პერიტონიზაცის ახალი მეთოდი [7592]

საქართველოში მოქმედი სამედიცინო საზოგადოებების როლი სამამულო ქირურგიის განვითარებაში [7292]

რადონი და მისი დაშლის პროდუქტების გავლენა ადამიანზე [5515]


თემების რაოდენობა: 20
კომენტარები: 0

რადონი და მისი დაშლის პროდუქტების გავლენა ადამიანზე

ავტორი: მ. ახალაია *, მ. გორდეზიანი **
*-ლომონოსოვის სახელობის მოსკოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბიოლოგიის ფაკულტეტის ბიოფიზიკის კათედრის უფროსი მეცნიერთანამშრომელი, რადიობიოლოგიის დარგის ასოცირებული პროფესორი
**- ივ.ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტის ბიოლოგიის მიმართულების ასოცირებული პროფესორი
M. Akhalaia,* M. Gordeziani **
* - Lomonosov Moscow State University Department of Biology, Chief Scientist of Biophysics, associated professor of radiobiology.
** - I. Javakhishvili Tbilisi State University department of exact and natural sciences, associated professor majoring in Biology
Radon and impact of its daugther products on humans

>>  This paper describes the occurrence of radon and its daughter products in the environmental areas and different materials. There are presented radioactive decay of the natural radioisotope radon and its daughter products in this article. Whereas the predecessors to radon in the chain are solids and will not migrate far from their place in the soil, radon is a gas and can migrate easily. In a few areas, depending on local geology, radon dissolves into ground water and can be released into the air when the water is used. There is also a brief discussion of the evidence from epidemiology on the risks of exposure to radon, its decay products and how the average person receives a higher radiation dose from radon and its radioactive daughter products at home than from all other natural or man-made sources combined. It is observed that under normal circumstances the greatest hazard is to the human respiratory tract from inhalation of radon decay products, which giving off tiny radioactive particles can increase the risk of lung cancer via damage the lung cells.


მაიონებელი გამოსხივების სხვადასხა წყაროს როლი ადამიანის დასხივებაში
მაიონებელი გამოსხივების სხვადასხვა წყაროებით მოსახლეობის დასხივების წლიური დოზის შეფასებას საშუალო ინდივიდუალური ეფექტური დოზის ერთ წელზე გადაანგარიშებით ახდენენ. შვედი მეცნიერის როლფ მაქსიმილიან ზივერტის პატივსაცემად საშუალო ინდივიდუალური წლიური ეფექტური დოზის ერთეულად მიღებულია ზივერტი (ზვ, Sv). 1 ზვ ნებისმიერი მაიონებელი გამოსხივების ექვივალენტური დოზაა, რომელიც ისეთივე ბიოლოგიურ ეფექტს იწვევს, როგორც რენტგენის ან γ-გამოსხივების 1 გრ შთანთქმული დოზა.
საშუალო ინდივიდუალური წლიური ეფექტური დოზის ძირითადი წილი (86%) მაიონებელი გამოსხივების ბუნებრივ წყაროებზე მოდის – 2.49 მზვ/წ. მაიონებელი გამოსხივების ბუნებრივი წყაროებიდან მიღებული ეფექტური დოზის ნახევარს, კერძოდ კი 1.26 მზვ/წ–ს რადონი და მისი დაშლის შვილეული პროდუქტები (Dacay of Radon Daughter Products) უზრუნველყოფენ. როგორც ცხრილში 1 მოყვანილი მონაცემებიდან ჩანს, მოსახლეობის დასხივების საშუალო ინდივიდუალურ წლიურ ეფექტურ დოზაში რადონისა და მისი დაშლის შვილეული პროდუქტების წილი აღემატება პროფესიული დასხივების (0.004 მზვ/წ), ბირთვული იარაღის გამოცდის (0.02 მზვ/წ), ატომური ენერგეტიკის (0.008 მზვ/წ) და სამედიცინო დიაგნოსტიკის პროცედურების (0.4 მზვ/წ) წილს13 (ცხრილი 1).
აქედან გამომდინარე, რადონისა და მისი დაშლის პროდუქტების ზემოქმედების შემცირება მოსახლეობის დასხივების შეზღუდვის ყველაზე ეფექტური გზაა და შესაბამისად რადიაციული უსაფრთხოების ერთ-ერთ პრიორიტეტულ ამოცანას წარმოადგენს.

რადონის იზოტოპებისა და მათი რადიაქტიური დაშლის შვილეული პროდუქტების წარმოქმნა და თვისებები

რადონის ოთხი ბუნებრივი იზოტოპი (ყველა α–სხივებს ასხივებს) არსებობს:
222Rn (ნახევრად დაშლის პერიოდი T½ = 3.823 დღე/ღამე), ე. დორნი, ა. დებიერნი (1900 წ.);
220Rn, სახელწოდებით თორონი Tn (T½ = 55.6 წმ),
ე. რეზერფორდი (1900 წ.);
219Rn, სახელწოდებით აქტინონი An (T½ = 3.92 წმ),
ფ. გიზელი, ა. დებიერნი (1903 წ.).
218Rn (T½ = 0.035 წმ).

რადონის იზოტოპები ბუნებრივი რადიაქტიური რიგების წევრები არიან.
222Rn და 218Rn — ურან-238-ის რადიაქტიურ რიგს (რიგი 4n + 2) მიეკუთვნებიან, ეს რიგი დასაბამს 238U-დან იღებს (ვინაიდან რადიუმის ყველაზე მდგრადი რადიონუკლიდი – 226Ra ამ რიგის შუალედური წევრია, მას ხშირად ურან-რადიუმის რიგადაც მოიხსენიებენ). 222Rn-ი 226Ra-ის α-დაშლის შვილეული პროდუქტია, 218Rn კი მისი შემდგომი დაშლის პროცესების პროდუქტი. მასის რადიაქტიური წონასწორობის პირობებში 218Rn და 222Rn ისე შეეფარდება ერთმანეთს, როგორც 1 : 1012.
220Rn - თორიუმის რადიაქტიური რიგის (რიგი 4n) წევრი. რიგი დასაბამს 232Th-დან იღებს. 224Ra-ის α–დაშლის შვილეული პროდუქტია.
219Rn - ურან-235-ის რადიაქტიური რიგის (რიგი 4n + 3) წევრი. რიგი 235U–ით იწყება (ამ რიგს აქტინოურანის რიგსაც უწოდებენ). 219Rn–ის უდიდესი ნაწილი 223Ra–ის α–დაშლისას წარმოიქმნება.
ყველაზე მაღალი რადიაციული საფრთხის შემცველია 222Rn (რადონი), შედარებით ნაკლებად 220Rn (თორონი), რომლის კონცენტრაცია ჰაერში, ჩვეულებრივ 222Rn-ზე 1-2 ხარისხით უფრო დაბალია, 219Rn-ს კი (აქტინონი) რადიაციული ზემოქმედების მოხდენა მხოლოდ სპეციფიურ საწარმოო პირობებში შეუძლია.
ვინაიდან, ძირითადი რადიაციული საფრთხე საკუთრივ რადონის იზოტოპებიდან კი არა, არამედ ამ იზოტოპების ხანმოკლე სიცოცხლის პერიოდის მქონე რადიაქტიური დაშლის პროდუქტების მხოლოდ ნაწილიდან მოდის, ამიტომ რადონისა და თორონის დაშლის სქემები განვიხილოთ.

222Rn -ის რადიაქტიური დაშლის შვილეული პროდუქტებია:
RaA, ან 218Po (პოლონიუმი-218. Т½ = 3.05 წთ);
218At (ასტატი-218, Т½ ≈ 2 წმ);
218Rn (რადონი-218, Т½ = 0.035 წმ);
RaB, ან 214Pb (ტყვია-214, Т½ = 26.8 წთ);
RaC, ან 214Bi (ბისმუტი-214, Т½ = 19.9 წთ);
RaC’, ან 214Po (პოლონიუმი-214, Т½ = 164 მკწმ);
RaC’’, ან 210Tl (თალიუმი-210, Т½ = 1.3 წთ);
RaD, ან 210Pb (ტყვია-210, Т½ = 22.3 წ);
RaE, ან 210Bi (ბისმუტი -210, Т½ = 5.01 დღე/ღამე);
RaF, ან 210Po (პოლონიუმი -210, Т½ = 138.38 დღე/ღამე);
RaE’’, ან 206Tl (თალიუმი -206, Т½ = 4.2 წთ).
222Rn -ის დაშლის ჯაჭვის საბოლოო პროდუქტი – RaG (სტაბილური 206Pb – ტყვია-206).

ხანმოკლე სიცოცხლის პერიოდის მქონე რადიაქტიური დაშლის შვილეულ პროდუქტებში ჩვეულებრივ ის რადიონუკლიდები იგულისხმება, რომლებიც რადონის დაშლის ჯაჭვში RaD-ის (შედარებით ხანგრძლივი სიცოცხლის პერიოდის მქონე) ზევით არიან განლაგებული.
222Rn-ის რადიაქტიური დაშლის შვილეული პროდუქტების ბირთვულ/ფიზიკური მახასიათებლებია (ცხრილი 2).
ცხრილი 2-დან ჩანს, რომ 222Rn–ის რადიაქტიური პროდუქტები შეიძლება იყვნენ α-გამომსხივებლები (იშლებიან α–დაშლის შედეგად); β-გამომსხივებლები (იშლებიან β–დაშლის შედეგად) ან α, β-გამომსხივებლები (იშლებიან α–დაშლის ან β–დაშლის შედეგად). RaA, RaC, RaE და 218At ორი გზით – ე.წ. დაშლის სქემის განშტოებით – იშლებიან. ყველაზე დიდი ინტერესის გამომწვევი ხანმოკლე სიცოცხლის პერიოდის მქონე – 222Rn , RaA და RaC – დაშლის პროდუქტებისთვის დამახასიათებელია ასიმეტრიული ორმაგი დაშლა, როდესაც ერთი გზით დაშლის ალბათობა გაცილებით სჭარბობს სხვა გზით დაშლის ალბათობას. მაგალითად, RaA ძირითადად (შემთხვევათა 99.98%) α–დაშლის გზით იშლება და მხოლოდ შემთხვევათა 0.02%-ია β–დაშლის შედეგი (იხ. ცხრ. 2). RaC კი, პირიქით, ძირითადად (შემთხვევათა 99.98%) β–დაშლით იშლება და მხოლოდ შემთხვევათა 0,02%-ია α–დაშლის შედეგი.

ThA, ან 216Po (პოლონიუმი-216, Т½ = 0,158 წმ);
ThB, ან 212Pb (ტყვია-212, Т½ = 10,64 სთ);
ThC, ან 212Bi (ბისმუტი-212, Т½ = 60,55 წთ);
ThC’, ან 212Po (პოლონიუმი -212, Т½ = 0,305 მკწმ);
ThC’’, ან 208Tl (თალიუმი-208, Т½ = 3,053 წთ).
220Rn – ის დაშლის ჯაჭვის საბოლოო პროდუქტი – ThD (208Pb – ტყვია-208).

220Rn -ის რადიაქტიური დაშლის პროდუქტები წარმოდგენილია ცხრილში 3.
თორონის ყველა რადიაქტიურ პროდუქტს ხანმოკლე სიცოცხლის პერიოდი აქვს.
ცხრილი 3-დან ჩანს, რომ 220Rn–ის რადიაქტიური დაშლის პროდუქტები α–გამომსხივებლები, β–გამომსხივებლები ან α, β–გამომსხივებლები არიან. სიმეტრიის თვალსაზრისით დაშლის ორმაგი გზა შეიმჩნევა ThC-თან: შემთხვევათა 64.07% –ში ეს რადიონუკლიდი β–დაშლის შედეგად, შემთხვევათა 35.93% –ში კი α–დაშლის შედეგად იშლება (იხ. ცხრ. 3). მაშასადამე, მოცემულ შემთხვევაში, დაშლის გზის ორივე შტო უნდა განიხილებოდეს, როგორც ძირითადი.
დაშლის შემდეგ, გარკვეული დროის განმავლობაში რადონის იზოტოპების დაშლის პროდუქტები ძირითადად დადებითად დამუხტული ატომების (იონების) სახით არსებობენ. ჰაერში მათ ორ მდგომარეობაში არსებობა შეუძლიათ: თავისუფალი ატომების სახით და აეროზოლურ ნაწილაკებზე (უმთავრესად სუბმიკრონული ზომის) დანალექი ატომების სახით.12,14 აეროზოლის ნაწილაკებზე რადონის იზოტოპების დაშლის პროდუქტების ადსორბირების უნარი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს, ვინაიდან ადსორბირებული პროდუქტები კვლავაც ჰაერში რჩებიან და სუნთქვის ორგანოებით ადამიანის ორგანიზმში ხვდებიან. აეროზოლური ნაწილაკების არარსებობის შემთხვევაში კი რადიაქტიური პროდუქტების მნიშვნელოვანი ნაწილი ჰაერიდან საკმაოდ სწრაფად გამოიდევნება და იატაკის, კედლების და სხვა საგნების ზედაპირზე ილექება.
აეროზოლის ნაწილაკები, მათზე ადსორბირებული რადონის დაშლის პროდუქტებით, მაღალი ბიოლოგიური აქტივობით გამოირჩევა.
რადონის იზოტოპები წყალში და სხვა სითხეებში ხსნადია. 20°С–ზე 222Rn–ის ხსნადობის კოეფიციენტი (წონასწორული კონცენტრაციების ფარდობა ხსნარში და მასთან შეხებაში მყოფ ჰაერში) წყალში – 0.254-ის ტოლია.14 ტემპერატურის ზრდასთან ერთად ხსნადობის კოეფიციენტი მცირდება (0.107-მდე 100°С -ზე), დუღილისას კი რადონი წყლიდან მთლიანად გამოიდევნება. ცხიმებში და ორგანულ გამხსნელებში ხსნადობა 20-100-ჯერ უფრო მაღალია, ვიდრე წყალში.

რადონის იზოტოპების გავრცელება განსხვავებულ არეებში
რადონი ატმოსფეროში და ნიადაგში არსებულ ჰაერში
სხვადასხვა არეში რადონის იზოტოპების გავრცელების დასახასიათებლად რადიონუკლიდის მოცულობითი პროცენტი (%/v/v, v/v - volume/volume) და მოცულობითი აქტივობა გამოიყენება. მოცულობითი პროცენტი, მხოლოდ თხევად ან მხოლოდ აირად ნივთიერებათა ნარევში ერთ-ერთი ნივთიერების კონცენტრაციას გამოხატავს და გამოითვლება ფორმულით:

ნივთიერებაში რადიონუკლიდის აქტივობის ფარდობას ნივთიერების მოცულობასთან, რადიონუკლიდის მოცულობითი აქტივობა (ბირთვული დაშლის რაოდენობა დროის ერთეულში) ეწოდება. SI სისტემაში რადიონუკლიდის აქტივობის ერთეულია ბეკერელი – ბკ (ფრანგი მეცნიერის ანტუან-ანრი ბეკერელის პატივსაცემად, რომელმაც რადიოაქტიურობა აღმოაჩინა). 1ბკ=1დაშლა/წმ. მოცულობითი აქტივობის ერთეულია ბკ/მ3.
ატმოსფეროში რადონის შემცველობაა 6x10-18 %v/v. ხმელეთზე, ნიადაგის მახლობელ ატმოსფერულ ფენაში, 222Rn-ის მოცულობითი აქტივობა სხვადასხვა რეგიონებისთვის ძირითადად 1-დან 10ბკ/მ3-მდე ფარგლებში (საშუალოდ 3,7 ბკ/მ3) ვარირებს,9,10,14 თუმცა ცნობილია ტერიტორიები, სადაც ეს სიდიდე 100 ბკ/მ3 და მეტია.
ატმოსფეროში რადონის იზოტოპები ძირითადად ნიადაგიდან ხვდება. ვინაიდან მათ საკმაოდ ხანმოკლე ნახევრად დაშლის პერიოდი აქვთ, დედამიწის ზედაპირიდან სიმაღლის მატებასთან ერთად, ჰაერში მათი შემცველობა მცირდება, ამასთან თორონის – 220Rn კონცენტრაცია უფრო სწრაფად ეცემა, ვიდრე რადონის – 222Rn ცხრ. 4.
ნიადაგის მახლობელ ატმოსფერულ ფენაში რადონის იზოტოპების კონცენტრაცია ნიადაგიდან (გრუნტიდან) მისი ექსჰალაციით და ატმოსფერული განზავებით განისაზღვრება. რადონის ექსჰალაცია (ან ექსჰალაციის სიჩქარე) ეწოდება ნიადაგიდან (გრუნტიდან) ატმოსფეროში რადონის ნაკადის სიმკვრივეს, რომელიც ნიადაგის (გრუნტის) ერთეულიდან ატმოსფეროში დროის ერთეულში ბკ/(მ2xწმ) გადასული რადონის აქტივობით აიწერება.
ერთ-ერთი ძირითადი ფაქტორი, რომელიც ნიდაგიდან (გრუნტიდან) Rn-ის ექსჰალაციის სიჩქარეს განსაზღვრავს, მასში Ra-ის იზოტოპების (ასევე 238U-ის და 232Th-ის) შემცველობაა. ნიადაგში არსებული Ra-ის იზოტოპების დაშლისას წარმოქმნილი Rn-ის იზოტოპები შეიძლება ნიადაგის ნაწილაკების კრისტალურ სტრუქტურებში დარჩეს ან (თუ მათი წარმოქმნა ნიადაგის ნაწილაკების ზედაპირის მახლობლად მოხდა) გაბნევის ენერგიის გამოყენებით დატოვონ აღნიშნული სტრუქტურები და ჰაერით შევსებულ ფორებში, ნაპრალებში, ნაწილაკების შიგნით ან მათ შორის არსებულ კაპილარებში მოხვდნენ. ფორებში, ნაპრალებსა და კაპილარებში დიფუზიით გადაადგილებისას, Rn-ის ატომების ნაწილი დაუშლელად მიაღწევს ნიადაგის ზედაპირამდე და ატმოსფეროში გადადის. დიფუზია არა ფორების, არამედ ნიადაგის ნაწილაკის მყარი მინერალური ნივთიერების გავლით, დიდ როლს ვერ ასრულებს, ვინაიდან მიმდინარეობს ძალიან ნელა და Rn-ის ატომების უმრავლესობა ნაწილაკიდან გამოსვლამდე იშლება.
რადიუმის იზოტოპების შემცველი მყარი ნივთიერებებიდან ჰაერში ან რაიმე სხვა არეში Rn–ის იზოტოპების გამოყოფას „ემანირება“ ეწოდება. ნივთიერების მაემანირებელი უნარი ნივთიერების მასის ერთეულიდან გამოყოფილი რადონის იზოტოპების რაოდენობით განისაზღვრება. გარე სივრცეში გამოყოფილი რადონის იზოტოპების ატომების რიცხვის ფარდობა, დროის იგივე მონაკვეთში, მთლიანად ნივთიერებაში წარმოქმნილი რადონის იზოტოპების ატომების საერთო რიცხვთან – ემანირების კოეფიციენტად (გამოისახება პროცენტულად ან ათობითი წილადით) იწოდება.
ნიადაგიდან და დედამიწის ქანებიდან 222Rn-ის ექსჰალაციის სიჩქარე ძირითადად 1-დან 70-მდე  ბკ/(მ2xწმ)-ის ფარგლებში ძევს (საშუალო მნიშვნელობა ~16 ბკ/(მ2xწმ).5 ოკეანის ზედაპირიდან 222Rn-ის ექსჰალაციის სიჩქარე და 222Rn-ის მოცულობითი აქტივობა სანაპიროდან მოშორებით, ოკეანის თავზე მდგარ ატმოსფერულ ჰაერში დაახლოებით 100-ჯერ უფრო დაბალია, ვიდრე ხმელეთის ატმოსფერულ ჰაერში.
ნიადაგიდან 222Rn-ის ექსჰალაცია და ატმოსფერულ ჰაერში 222Rn-ის მოცულობითი აქტივობა მნიშვნელოვან დღე-ღამურ და სეზონურ რყევებს ექვემდებარება. მათი დღე-ღამური ციკლის მაქსიმუმი ღამით ან გათენებისას აღინიშნება,9 მინიმუმი კი – შუადღის შემდეგ.14 წლიური ციკლის მაქსიმუმი ზაფხულის ბოლოზე მოდის. ექსჰალაცია უმეტესად მეტეოროლოგიურ პირობებზეა დამოკიდებული – იზრდება ტემპერატურის მომატებისას, მზიან ამინდში, ქარის და დაბალი წნევის პირობებში და მცირდება ნიადაგის მოყინვისას, წვიმიანი ამინდის ან თოვლის საფარის არსებობისას.14 ატმოსფერულ ჰაერში 222Rn-ის მოცულობით აქტივობაზე გავლენას ახდენს ქარის მიმართულება: ზღვიდან მონაბერი ქარი მის შემცირებას იწვევს.
ნიადაგის ჰაერში 222Rn-ის მოცულობითი აქტივობა ძირითადად 2000-დან 5000-მდე ბკ/მ3 ფარგლებში მერყეობს, თუმცა გვხვდება რეგიონები, რომელთათვის მოცულობითი აქტივობის უფრო მაღალი დონეა (1 მილიონი ბკ/მ3-მდე და ზევით) დამახასიათებელი.1,9,14
ნიადაგის ჰაერში 222Rn-ის მოცულობითი აქტივობა, დედამიწის მახლობელ ატმოსფერულ ფენაში 222Rn–ის შემცველობას საშუალოდ 103-104 –ჯერ აღემატება.
რადონი მიწისქვეშა საბადოებისა და მაღაროების ჰაერში
222Rn-ის მაღალი მოცულობითი აქტივობებია დაფიქსირებული მიწისქვეშა საბადოების, განსაკუთრებით კი რადიაქტიური მთის ქანების შემცველი საბადოების ჰაერში. საბადოების ჰაერში Rn-ის შემცველობის ერთ-ერთი პირველი კვლევა 1939-1940წწ. ქ. შნეებერგის რაიონში (გერმანია, საქსონია) ჩატარდა. სხვადასხვა დროს ადგილობრივ საბადოებში ვერცხლის, სპილენძის, კობალტის და სხვა მეტალების მოპოვება მიმდინარეობდა. აღმოჩნდა, რომ შნეებერგის მაღაროებში 222Rn-ის მოცულობითი აქტივობა 70000-120000 ბკ/მ3 იყო, ზოგიერთ მაღაროში კი 500000 ბკ/მ3-საც აღწევდა.4
ვენტილაციის არარსებობისას, რადიაქტიური მადნის მომპოვებელი მაღაროების ჰაერში Rn–ის შემცველობამ 1 მლნ  ბკ/მ3-ს და უფრო მაღალ მნიშვნელობებსაც შეიძლება მიაღწიოს.14
რადონი ბუნებრივ წყლებში
ბუნებრივ წყლებში 222Rn-ის მოცულობითი აქტივობა ფართო დიაპაზონში მერყეობს და საშუალოდ 370 ბკ/მ3-ს მდინარისა და ტბის წყლისთვის, 1100 ბკ/მ3-ს ზღვის წყლისთვის და გრუნტის წყლებისთვის 3700-370000 ბკ/მ3-ს შეადგენს.1
წყალგაყვანილობის წყალში რადონის შემცველობა ჩვეულებრივ რამდენიმე ათასი ბკ/მ3-ია, ეს იმ შემთხვევაში თუ წყალმომარაგების სისტემა არ მოიხმარს წყალს არტეზიული ჭაბურღილებიდან, რომელშიც რადონის შემცველობა რამდენიმე მილიონი ბკ/მ3-ია. გაერო-ს ატომური რადიაციის მოქმედების შემსწავლელი სამეცნიერო კომიტეტის (UNSCEAR – United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation) შეფასებით დედამიწის მოსახლეობის 1-დან 10%-მდე რადონის 100000 ბკ/მ3 და მეტი მოცულობითი აქტივობის მქონე წყალს იყენებს.10
რადონის შემცველი წყლის, მით უმეტეს ანადუღარის, სასმელად გამოყენება არც ისე სახიფათოა.  წყლის დუღილისას რადონი თითქმის მთლიანად ქროლდება გაცილებით საშიშია რადონის მაღალი შემცველობის წყლის ორთქლით გაჯერებული ჰაერის ჩასუნთქვა, მაგ. სააბაზანოში, სადაც ცხელი შხაპის მოშვებით, ჰაერში რადონის კონცენტრაცია შეიძლება რამდენიმე ათეულჯერ გაიზარდოს.10
სხვადასხვა დაავადების, უმთავრესად კანის, სუნთქვის და საჭმლის მომნელებელი ორგანოების ქრონიკული დაავადებების დროს, რადონის მაღალი შემცველობის მქონე წყალს (რადონის აბაზანები, ინგალაცია, დალევა) სამკურნალო მიზნით იყენებენ. რადონის აბაზანისთვის ჩვეულებრივ 1,5-3 ბკ/მ3 რადონის შემცველობის წყალი გამოიყენება (პროცედურის ხანგძლივობა 5-20 წთ).1
რადონი შენობების/სათავსოების ჰაერში
შენობებში რადონის შემცველობის დონის შემსწავლელი პირველი მასშტაბური გამოკვლევები 1956 წელს შვედეთში ჩატარდა ბ. ჰულტკვისტის მიერ, კვლევის ინიციატორი იყო როლფ ზივერტი.15 გაზომვებმა, დიდი რაოდენობით 226Ra-ის შემცველი შაბის ფიქალის გამოყენებით აგებული შენობების ჰაერში რადონის მაღალი კონცენტრაცია გამოავლინა. შვედეთში ასეთ შენობებში მოსახლეობის 10% ცხოვრობდა. თავდაპირველად ამ გამოკვლევებმა მსოფლიოს ყურადღება ნაკლებად მიიპყრო, ვინაიდან აღნიშნული ფაქტი გამორჩეულად შვედურ პრობლემად იქნა მიჩნეული. მხოლოდ ორი ათწლეულის შემდეგ აღმოცენდა საყოველთაო ინტერესი შენობა-ნაგებობებში, საცხოვრებელ ბინებში რადონის შემცველობის მიმართ. ახლა უკვე რადონის პრობლემა ვიწრორეგიონალური მასშტაბის პრობლემად აღარ აღიქმებოდა. პრობლემამ და მის მიმართ ინტერესმაც განსაკუთრებით მწვავედ იჩინა თავი მსოფლიო ენერგეტიკული კრიზისის პირობებში, როდესაც საცხოვრებელი ბინების დათბობის ძირითად ღონისძიებად ბინების საგულდაგულო ჰერმეტიზაცია იქცა. ამან, როგორც შემდეგ აღმოჩნდა, საგრძნობლად გაზარდა რადონის კონცენტრაცია შენობების ჰაერში (ზოგ ქვეყანაში რადონის დონე 2-4-ჯერ გაიზარდა).11 სწორედ ამ პერიოდში – 1977წ UNSCEAR-მა რადონი მოსახლეობის რადიაციული საფრთხის ძირითად წყაროდ დაასახელა და შესაბამისი კვლიფიკაციაც მიანიჭა.
222Rn შენობის ჰაერში ძირითადად საძირკვლის ნიადაგიდან და სამშენებლო მასალებიდან (10%) ხვდება.  შენობებში რადონის მთელი რაოდენობის 90% ქვედა სართულებზე იყრის თავს. აქედან გამომდინარე, მრავალსართულიან შენობებში რადონის ყველაზე მაღალი შემცველობა სარდაფებში და პირველი სართულის სათავსოებში აღინიშნება. რადონის დაგროვებაში გარკვეული წვლილი შეაქვს წყალგაყვანილობის წყალთან (რადონის მაღალი შემცველობის არტეზიული წყლის გამოყენებისას) და ბუნებრივ აირთან ერთად შენობებში რადონის შემოდინებას.5,10
ჩვეულებრივ 222Rn-ის მოცულობითი აქტივობა შენობის ჰაერში 4-6 ჯერ, სარდაფის ჰაერში კი 8-25-ჯერ უფრო მაღალია, ვიდრე ატმოსფერულ ჰაერში.1 შენობების ჰაერში 222Rn-ის მოცულობითი აქტივობა საშუალოდ 20-60 ბკ/მ3-ს შეადგენს,11 თუმცა ზოგიერთი რეგიონის (მაგ:. შვედეთი, რუსეთში – ალტაისა და სტავროპოლის მხარეები, ჩიტას, ირკუტსკის და სვერდლოვსკის ოლქები) რიგ დასახლებულ პუნქტებში რამდენიმე ათასს ან ათობით ათას ბკ/მ3-საც აღწევს.3,7,8 რადონის კონცენტრაციის გაზრდას იწვევს ვენტილაციის არარსებობა და დათბუნების მიზნით ბინების ჰერმეტიზაცია, რაც განსაკუთრებით დამახასიათებელია ცივი კლიმატის რეგიონებისთვის.
რადონის გამოყოფის თვალსაზრისით, სამშენებლო მასალებს შორის ვულკანური წარმოშობის მთის ქანები, მათ შორის გრანიტი, მინქაფა (გამოიყენება ბეტონის შემავსებლად), ტუფი ყველაზე დიდი საფრთხის შემცველია. ხე, კირქვა, მარმარილო, ბუნებრივი თაბაშირი კი ამ მხრივ მინიმალურ საფრთხეს ქმნის.5,6
რადიაციული უსაფრთხოების პოზიციიდან, საშენ მასალებად სამრეწველო წარმოების ნარჩენების გამოყენება მაღალი რისკის შემცველია.5,6,10 მაგ., ბევრ ქვეყანაში მშენებლობისას ფართოდ გამოიყენებოდა ნახშირის წვის შედეგად წარმოქმნილი ნაცარი, ბრძმედის წიდა, ფოსფორის მადნის გადამუშავების გვერდითი პროდუქტები – კალციუმ-სილიკატური წიდა და ფოსფოთაბაშირი (სამშენებლო ბლოკების დამზადება, ცემენტის, ბეტონის, მშრალი ბათქაშის, ტიხრების წარმოება), რომლებიც რიგ შემთხვევაში 226Ra-ის ძალიან მაღალი შემცველობით გამოირჩეოდნენ და შენობის ჰაერში რადონის კონცენტრაციის მომატებას იწვევდნენ.

შენობა-ნაგებობების ჰაერში თორონისა და მისი დაშლის პროდუქტების დაგროვების კანონზომიერებები
შენობა-ნაგებობების ჰაერში თორონისა და მისი დაშლის პროდუქტების დაგროვებას რადონისგან განსხვავებული კანონზომიერებები აქვს. არსებული განსხვავებები უმთავრესად რადონთან (3.823 დღე/ღამე) შედარებით, თორონის გაცილებით ხანმოკლე ნახევრად დაშლის პერიოდით (55.6წმ) არის გაპირობებული. მცირე ნახევრად დაშლის პერიოდის გამო, იმ დროში რაც, საძირკვლისა და იატაკის ნაპრალებში დიფუზიას სჭირდება, თორონი თითქმის მთლიანად იშლება. ამიტომ, ჰაერში თორონის მოცულობით აქტივობაში, შენობის ქვეშ არსებული ნიადაგიდან თორონის ექსჰალაციის წვლილი უმნიშვნელოა.

რადონის იზოტოპებისა და მათი დაშლის პროდუქტების ბიოლოგიური მოქმედება
რადონის იზოტოპებისა და ხანმოკლე სიცოცხლის პერიოდის მქონე დაშლის პროდუქტების ბიოლოგიური მოქმედება მათი დაშლის დროს წარმოქმნილი მაიონებელი გამოსხივებით არის განპირობებული. ამასთან, პირველ რიგში აღსანიშნავია α–გამოსხივება, რომლის ბიოლოგიური ეფექტურობა γ– და β–გამოსხივებებზე 20-ჯერ მაღალია.
ფილტვის კიბო, ადამიანისა და ცხოველების ორგანიზმზე რადონის იზოტოპებისა და დაშლის პროდუქტების ქრონიკული ზემოქმედების ძირითადი შედეგია.1-5,11,15-17
ჯერ კიდევ 1537 წელს, ადრეული აღორძინების ეპოქის ცნობილი ექიმი და ქიმიკოსი – პარაცელსუსი სამთო დაავადებებზე დაწერილ თავის წიგნში აღნიშნავდა შნეებერგის ვერცხლის საბადოებზე მომუშავე მემაღაროების მაღალ სიკვდილიანობას ფილტვის დაავადებებით და გამოთქვამდა ვარაუდს, რომ სხვადასხვა მეტალების შემცველი მაღაროს მტვრიანი ჰაერით სუნთქვა უნდა ყოფილიყო დაავადების გამომწვევი მიზეზი. მოგვიანებით დაავადებამ „შნეებერგის ფილტვის ავადმყოფობის“ სახელწოდება მიიღო, 1879 წელს კი იდენტიფიცირებული იყო როგორც ფილტვის კიბო. შნეებერგის რაიონში, სხვადასხვა დროს, მემაღაროების 75% ფილტვის კიბოს დიაგნოზით იღუპებოდა.4
ის ფაქტი, რომ თვით რადონი კი არა, არამედ მისი დაშლის რადიაქტიური პროდუქტებია ფილტვის კიბოთი დაავადების ძირითადი მიზეზი, მხოლოდ 1950-იან წლებში დადგინდა. დასხივების დოზის 99%-ს ორგანიზმი რადონის იზოტოპების ხანმოკლე სიცოცხლის პერიოდის მქონე დაშლის პროდუქტების ჩასუნთვისას იღებს და დოზის მხოლოდ 1%-ია თვითონ იზოტოპების წილი.
ჩასუნთქულ ჰაერთან ერთად ორგანიზმში მოხვედრილი რადონის იზოტოპების დაშლის პროდუქტების ბიოლოგიური მოქმედების შესწავლამ რიგი კანონზომიერებები გამოავლინა.
რადონის იზოტოპებისგან განსხვავებით, რადონისა და თორონის დაშლის პროდუქტები აირებს არ წარმოადგენენ და ჩასუნთქვისას სუნთქვის ტრაქტში ფერხდებიან. სასუნთქ ტრაქტში პირობითად სამი უბანი შეიძლება გამოვყოთ – ცხვირხახა, ტრაქეაბრონქული და პულმონური (ფილტვის) უბნები. რადონის დაშლის პროდუქტების თავისუფალი ატომები ერთნაირი ალბათობით ილექებიან ცხვირ-ხახისა და ტრაქეაბრონქულ უბნებში და პულმონურ ნაწილში პრაქტიკულად არ ხვდებიან. რადონის დაშლის პროდუქტების აეროზოლთან დაკავშირებული ატომები კი უმთავრესად პულმონარულ ნაწილში ილექება, გაცილებით ნაკლები – ტრაქეაბრონქულ ნაწილში და ძალიან უმნიშვნელო რაოდენობა ცხვირ-ხახაში.
რადონისა და თორონის ხანმოკლე სიცოცხლის პერიოდის მქონე დშპ-ების ნახევრად დაშლის პერიოდი ბიოლოგიური ნახევრად გამოსვლის პერიოდზე ნაკლებია ან მისი მსგავსია. მაგ. ბიოლოგიური ნახევრად გამოსვლის პერიოდი ტრაქეაბრონქიალური უბნისთვის დაახლოებით 0.5 სთ, პულმონარული ნაწილისთვის კი – 6-დან 60 სთ-მდეა. ამიტომ სუნთქვის ტრაქტში დალექილი რადიონუკლიდების უდიდესი ნაწილი აქვე იშლება და ამ დროს ახლოსმდებარე ქსოვილების დასხივებას ახდენს. ცხვირხახის შიდა ზედაპირის ამომფენი ლორწოს ფენა α–ნაწილაკებს მთლიანად შთანთქავს, ამიტომ ცხვირხახაში დალექილი დაშლის პროდუქტები არ ახდენენ ადამიანის ორგანიზმზე რაიმე შესამჩნევ რადიაციულ ზემოქმედებას.
დასხივების საერთო დოზაში ტრაქეაბრონქული და პულმონური უბნების ფარდობითი წვლილის ოდენობა ძლიერ არის დამოკიდებული რადონის დაშლის პროდუქტებში თავისუფალი და აეროზოლთან დაკავშირებული ატომების წილზე.2
აეროზოლის შედარებით დაბალი კონცენტრაციების შემთხვევაში, რადონის დაშლის პროდუქტებისგან დასხივების ყველაზე მაღალ დოზას ბრონქების ეპითელური უჯრედები იღებს. ეს დოზა, უშუალოდ ფილტვის ქსოვილის მიერ რადონის დაშლის პროდუქტებისგან მიღებულ დოზაზე 5-10-ჯერ მაღალია და ადამიანის სხვა ორგანოებსა და ქსოვილებში გამოსხივების ყველა ბუნებრივი წყაროდან ერთად მიღებულ დოზას 10-ჯერ აღემატება.4,11 რადონის დაშლის პროდუქტების ინჰალაციური ზემოქმედების პირობებში, დასხივების მიღებული დოზის მიხედვით, ყველაზე კრიტიკული ქსოვილი (სხვანაირად ქსოვილი-სამიზნე შეიძლება ვუწოდოთ) ბრონქების ეპითელური ქსოვილია.
ამრიგად, ბრონქების კიბო, რომელიც ბრონქების ეპითელიუმის უჯრედების დაზიანების შედეგად ვითარდება, ურანის საბადოების მუშებში ფილტვის სიმსივნის ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული (დაახლოებით შემთხვევათა ნახევარი) ნაირსახეობაა.14,15
ფილტვის ქსოვილი, რადონის დაშლის პროდუქტების ინჰალაციური ზემოქმედებისთვის კიდევ ერთი სამიზნე-ქსოვილია. აეროზოლების მაღალი კონცენტრაციისას რადონისგან მიღებულ დასხივების დოზაში პულმონალური უბნის წვლილი იზრდება და შეიძლება ტრაქეაბრონქიალური უბნის წვლილსაც კი გადააჭარბოს.
თორონის დაშლის პროდუქტებისგან მიღებული დოზის ფორმირებისას პულმონალური უბნის წვლილი, როგორც ჩანს, ყოველთვის მეტია ტრაქეაბრონქიალური უბნის წვლილზე.2
ამრიგად, რადონის იზოტოპების დაშლის პროდუქტების ზემოქმედებისას სუნთქვის ტრაქტის სხვადასხვა განყოფილების მიერ მიღებული დასხივების დოზა მხოლოდ ჩასუნთქულ ჰაერში რადიოაქტიური პროდუქტების კონცენტრაციით არ განისაზღვრება და დამატებით მრავალ სხვა ფაქტორზეა დამოკიდებული. ამ ფაქტორებს შორის პირველ რიგში აღსანიშნავია აეროზოლური ნაწილაკების კონცენტრაცია (განსაზღვრავს რადონის იზოტოპების დაშლის პროდუქტების თავისუფალი და დაკავშირებული ატომების წილს), აეროზოლური ნაწილაკების ზომების მიხედვით განაწილება (განსხვავებული ზომის ნაწილაკები რესპირატორული ტრაქტის სხვადასხვა განყოფილებაში ჩერდება), სუნთქვის სიხშირე და სხვ.
ფილტვის სიმსივნით დაავადებასა და რადონის დაშლის პროდუქტებისგან მიღებულ დასხივების დოზას შორის კავშირის გამოსავლენად სხვადასხვა ქვეყნებში ეპიდემიოლოგიური გამოკვლევების მთელი რიგი ჩატარდა.
ფილტვის კიბოთი საბადოების მუშების დაავადების ეპიდემიოლოგიურმა გამოკვლევებმა ავადობის სიხშირესა და დასხივების დოზებს (მუშების რადონით დასხივების დოზა) შორის სრული კორელაცია გამოავლინა. მსგავსი გამოკვლევები ტარდებოდა ურანის საბადოების მუშა-მოსამსახურეებს შორის – აშშ-ში (შტატი კოლორადო, 1950-1977წწ), კანადაში (ონტარიოს პროვინცია, 1955-1981წწ), ჩეხოსლოვაკიაში (ბოჰემია,1948-1975წწ), საფრანგეთში (1947-1983წწ) და სხვა საბადოების (არა ურანის) მუშა-მოსამსახურეებს შორის – კანადაში (ნიუფაუნდლენდი, შპატის მოპოვება), ჩინეთში (თუთიის საბადო), შვედეთში (რკინამადნეულის, ტყვიისა და ცინკის საბადოები) და დიდ ბრიტანეთში (რკინამადნეულის მაღაროები).4,11 თამბაქოს წევა ზრდის მეშახტეებში რადონის დაშლის პროდუქტებით ინდუცირებული ფილტვის სიმსივნით დაავადების სიხშირეს და მისი განვითარების ფარული პერიოდის შემცირებას იწვევს.
ფილტვის კიბოთი მოსახლეობის ავადობა და დაავადების კავშირი შენობებში რადონის დაშლის პროდუქტებიდან (პირველ რიგში საცხოვრებელ სახლებში) მიღებულ დასხივების დოზებთან, ეპიდემიოლოგიური გამოკვლევების შედეგების მიხედვით, წინააღმდეგობრივია. ზოგჯერ ასეთი კავშირის გამოვლენის მცდელობა უშედეგო იყო, სხვა შემთხვევაში აღმოჩენილი იყო დადებითი ან უარყოფითი კორელაცია ფილტვის კიბოთი დაავადებასა და შენობებში რადონის დაშლის პროდუქტების გამოსხივების დოზებით დასხივებას შორის. რადონის გარდა, ფილტვის კიბოთი დაავადებაზე ზემოქმედების უნარის მქონე სხვა ფაქტორების დიდი რაოდენობით არსებობა სავარაუდოდ ასეთი წინააღმდეგობრივი შედეგების ძირითადი მიზეზია. ამ ფაქტორების არსებობა ხელს უშლის დაავადების განვითარებაში რადონის როლის გამოკვეთას, მით უმეტეს ისეთ პირობებში, როდესაც რადონის დაშლის პროდუქტების შემცველობა ჰაერში მომატებულია, მაგრამ მაღაროების ჰაერთან შედარებით მაინც მნიშვნელოვნად დაბალია.
მეშახტეებისა და მოსახლეობის ეპიდემიოლოგიური გამოკვლევის შედეგების ანალიზის საფუძველზე მრავალი ავტორი გამოთქვამს ვარაუდს, რომ მოსახლეობაში ფილტვის კიბოთი დაავადების შემთხვევათა 5-დან 40%-მდე შესაძლებელია შენობის შიგნით ორგანიზმზე რადონის დაშლის შვილეული პროდუქტების გამოსხივების ზემოქმედებით იყოს განპირობებული.1,3,11

ლიტერატურა

ნანახია: 5514 | შეფასებულია: 1 | რეიტინგი: [5.00]  



შეფასება

შესაფასებლად გაიარეთ ავტორიზაცია, ან დარეგისტრირდით


კომენტარები

კომენტარის დასამატებლად გაიარეთ ავტორიზაცია, ან დარეგისტრირდით



სახელი

პაროლი


2010 | მაისი–ივნისი | 16

2010 | მარტი–აპრილი | 15

2010 | იანვარი–თებერვალი | 14

2009 | ნოემბერი–დეკემბერი | 13

2009 | სექტემბერი–ოქტომბერი | 12

2009 | ივლისი–აგვისტო | 11

2009 | მაისი–ივნისი | 10

2009 | მარტი–აპრილი | 9

2009 | იანვარი–თებერვალი | 8

2008 | ნოემბერი–დეკემბერი | 7

2008 | სექტემბერი–ოქტომბერი | 6

2008 | ივლისი–აგვისტო | 5

2008 | მაისი–ივნისი | 4

2008 | მარტი–აპრილი | 3

2008 | იანვარი–თებერვალი | 2

2007 | ნოემბერი–დეკემბერი | 1


ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია

საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობის და სოციალური დაცვის სამინისტრო

თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი

ქართული google


დარეგისტრირებულია: 531

ამჟამად საიტზეა: 8

თქვენ ხართ სტუმარი No: 1270734


საიტის ავტორი: კობა კურტანიძე
© Copyright 2009-2017 MODERNPUBLISHING.GE
საიტზე არსებული მასალის გამოყენება ან გავრცელება, საიტის ადმინისტრაციის ნებართვის გარეშე, აკრძალულია.